Przedszkolak nie bawi się z innymi dziećmi – kiedy to norma, a kiedy warto pomóc

Rodzic odbiera dziecko z przedszkola i słyszy od nauczycielki: „bawi się raczej samo”. Na placu zabaw trzylatek przez kwadrans kopie w piasku metr od innych dzieci, ale do nich nie podchodzi. Czterolatek stoi z boku, gdy grupa gra w berka. Takie sytuacje budzą pytanie, czy to jeszcze charakter i wiek, czy już coś, czym warto się zająć. Ten tekst porządkuje, czego można się spodziewać w tym wieku, kiedy wystarczy cierpliwość, a kiedy dobrze skonsultować się ze specjalistą.

Jak wygląda zabawa z rówieśnikami u 3- i 4-latka?

Zabawa społeczna nie pojawia się z dnia na dzień. Psychologia rozwojowa od lat opisuje jej kolejne etapy: najmłodsze dzieci często obserwują inne dzieci albo bawią się tymi samymi zabawkami obok siebie, każde po swojemu. Ten etap nazywa się zabawą równoległą (klasyczny opis: Parten, 1932). Z czasem pojawia się wymiana zabawek i krótkie wspólne akcje, a dopiero później zabawa ze wspólnym celem i podziałem ról, na przykład w dom, w sklep czy w straż pożarną.

Dobrym punktem odniesienia są kamienie milowe, które w 2022 roku zrewidowali eksperci Amerykańskiej Akademii Pediatrii na zlecenie CDC. Lista obejmuje umiejętności, które ma co najmniej 75% dzieci w danym wieku, a jednym z celów zmiany było zniechęcenie do biernego „poczekamy, zobaczymy” [1].

Około 3. urodzin większość dzieci:

• zauważa inne dzieci i dołącza do ich zabawy,
• uspokaja się w ciągu mniej więcej 10 minut po rozstaniu z rodzicem, na przykład w przedszkolu.

Około 4. urodzin większość dzieci:

• w zabawie udaje kogoś innego, na przykład nauczycielkę, superbohatera albo psa,
• sama prosi, żeby pójść pobawić się z innymi dziećmi, gdy nikogo nie ma w pobliżu,
• pociesza kogoś, kto jest smutny albo się uderzył,
• lubi być „pomocnikiem”.

[2] Z tych list wynika rzecz ważna dla rodzica trzylatka: samo bawienie się obok innych dzieci jest jeszcze w normie. Sygnałem jest raczej to, że dziecko w ogóle nie zwraca na rówieśników uwagi albo że w wieku czterech lat wspólna zabawa wciąż prawie się nie pojawia.

Warto też pamiętać, że autorzy tej listy zaznaczają, iż kamienie milowe społeczno-emocjonalne, obok poznawczych, mają najmniej danych normatywnych [1]. To wskazówka, a nie test. Dzieci różnią się tempem, a jedna obserwacja z placu zabaw niczego nie przesądza.

Nieśmiałość czy coś więcej?

Część dzieci od niemowlęctwa reaguje na nowe osoby i nowe miejsca ostrożnością: najpierw obserwują, trzymają się blisko rodzica, potrzebują więcej czasu, żeby się włączyć. W badaniach taki styl nazywa się zahamowaniem behawioralnym. Dotyczy on około 15–20% małych dzieci [3].

To cecha temperamentu, nie zaburzenie. U części dzieci z tym temperamentem w późniejszym dzieciństwie rozwijają się trudności lękowe, ale dotyczy to około 40% z nich. Ponad połowa takich problemów nie ma [4]. Badacze opisują przy tym czynniki, które zwiększają albo zmniejszają to ryzyko, w tym otoczenie dziecka i sposób, w jaki dorośli reagują na jego ostrożność.

W praktyce oznacza to dwie rzeczy. Po pierwsze, nieśmiały przedszkolak nie potrzebuje etykiety ani pośpiechu. Po drugie, jeśli ostrożność jest bardzo silna, utrzymuje się miesiącami i zaczyna ograniczać dziecku codzienne życie, na przykład każde wyjście do przedszkola kończy się długim płaczem albo dziecko unika wszystkich rówieśników, warto porozmawiać o tym ze specjalistą wcześniej, a nie później.

Kiedy warto skonsultować się z psychologiem dziecięcym?

Pojedyncza trudność we wspólnej zabawie u trzylatka zwykle nie jest powodem do niepokoju. Konsultację warto rozważyć, gdy pojawia się któryś z tych sygnałów:

• dziecko około 3. roku życia w ogóle nie zauważa innych dzieci i nie próbuje dołączyć do zabawy,
• około 4. roku życia nie pojawia się zabawa „na niby” ani chęć bawienia się z rówieśnikami,
• dziecko traci umiejętności, które już miało, na przykład przestaje mówić słowa, których używało, albo wycofuje się z kontaktu,
• rozstanie z rodzicem kończy się bardzo długim, trudnym do uspokojenia płaczem przez wiele tygodni,
• w grupie często dochodzi do bicia, gryzienia albo wybuchów, z którymi dziecko samo sobie nie radzi,
• nauczycielki w przedszkolu sygnalizują ten sam niepokój, który widać w domu.

CDC zaleca, żeby nie czekać, gdy dziecko nie osiąga jednego lub kilku kamieni milowych dla swojego wieku, traci umiejętności, które już miało, albo gdy rodzic ma inne obawy [2]. W pozostałych sytuacjach rozmowa z psychologiem pozwala ocenić, czy chodzi o temperament i brak wprawy, czy o trudność, która wymaga dalszej diagnozy, na przykład rozwojowej albo w kierunku spektrum autyzmu. Na konsultację nie potrzeba skierowania.

Co można zrobić na co dzień?

Większość dzieci uczy się wspólnej zabawy po prostu przez kontakt z rówieśnikami. Kilka rzeczy ułatwia ten proces:

• Małe spotkania zamiast dużych. Zabawa z jednym dzieckiem w domu bywa łatwiejsza niż sala pełna rówieśników.
• Czas na rozgrzewkę. Ostrożne dziecko często dołącza po kilkunastu minutach obserwacji. Wypychanie go do grupy zwykle wydłuża ten czas.
• Nazywanie tego, co się dzieje. „Zosia czeka na huśtawkę, teraz kolej Kuby” uczy naprzemienności lepiej niż polecenie „podziel się”.
• Zabawa na niby w domu. Odgrywanie sklepu czy wizyty u lekarza z rodzicem to trening ról, który dziecko potem przenosi do grupy.
• Bez etykiet przy dziecku. Zdanie „on jest nieśmiały” powtarzane przy innych łatwo staje się dla dziecka opisem samego siebie.

Jak pomaga zabawa w małej grupie?

Gdy dziecko rozwija się typowo, ale wspólna zabawa wyraźnie mu nie wychodzi albo bardzo go stresuje, pomocna bywa praca w małej, stałej grupie pod okiem psychologa. Taka grupa daje to, czego trudno doświadczyć w przedszkolu: kilkoro tych samych dzieci, przewidywalny przebieg spotkania i dorosłego, który na bieżąco pomaga w trudnym momencie.

Badania nad grupowymi programami dla nieśmiałych przedszkolaków są obiecujące, choć wciąż niewielkie. W jednym z nich dzieci w wieku 3,5–5 lat przez 8 tygodni uczestniczyły w zajęciach grupowych, a ich rodzice równolegle w spotkaniach dla rodziców. W porównaniu z grupą oczekującą zmniejszyły się objawy lęku zgłaszane przez matki, a nauczycielki w przedszkolach zauważyły mniejszy lęk w placówce [3]. Autorzy podkreślają, że to wstępne wyniki na 40 dzieciach.

W Synaptio taką formą jest Trening Umiejętności Społecznych w grupie TUS dla dzieci 3–4 lata. Grupa liczy maksymalnie 6 dzieci, a praca odbywa się w formie ustrukturyzowanej zabawy: naprzemienność („teraz ja, teraz ktoś inny”), dzielenie się i pierwsze nazywanie emocji. Najbliższa grupa startuje w środę 4 listopada o 18:00, kolejne spotkania odbywają się co środę. Cykl to 12 spotkań. Zapis na listę jest bez opłat. Przed startem odbywa się spotkanie kwalifikacyjne (50 minut, 180 zł), na którym psycholog ocenia, czy dziecko skorzysta z grupy, czy lepsza będzie praca indywidualna. Dla dzieci 5–7 lat jest grupa TUS 5–7 lat, która rusza tego samego dnia o 19:00. Wszystkie grupy wiekowe opisuje strona TUS w Krakowie. Szerzej o samej metodzie: TUS – co to jest, dla kogo i jak wyglądają zajęcia.

Najczęstsze pytania rodziców

Czy to normalne, że trzylatek bawi się sam albo obok innych dzieci?

Tak, w tym wieku bawienie się obok rówieśników jest częste. Według kamieni milowych CDC około 3. urodzin większość dzieci zauważa inne dzieci i dołącza do zabawy, ale pełna wspólna zabawa z podziałem ról rozwija się dopiero w kolejnych latach.

Czy nieśmiałość u przedszkolaka minie sama?

Często tak. Ostrożność wobec nowych sytuacji to cecha temperamentu, którą ma około 15–20% małych dzieci, i większość z nich nie rozwija później trudności lękowych. Jeśli jednak lęk utrzymuje się miesiącami i ogranicza dziecku codzienne życie, warto porozmawiać ze specjalistą.

Czy brak zabawy z dziećmi oznacza autyzm?

Nie. Trudności we wspólnej zabawie mają różne przyczyny: temperament, brak wprawy, opóźnienie mowy, lęk albo spektrum autyzmu. Pojedynczy objaw niczego nie przesądza. Ocenić to może specjalista po rozmowie z rodzicem i obserwacji dziecka.

Od jakiego wieku dziecko może chodzić na zajęcia TUS?

W Synaptio najmłodsza grupa jest dla dzieci 3–4 lata i ma prostszą, krótszą formę niż grupy starsze. O przydziale decyduje spotkanie kwalifikacyjne: liczy się wiek i poziom funkcjonowania dziecka, a nie sam rocznik.

Od czego zacząć, jeśli nie wiadomo, czy to problem?

Dobrym pierwszym krokiem jest bezpłatna rozmowa wstępna: 20 minut z psychologiem przez Google Meet, bez udziału dziecka. Na koniec rodzic dostaje propozycję kolejnego kroku albo informację, że wsparcie nie jest potrzebne.

Źródła (5)

1. Zubler JM, Wiggins LD, Macias MM i in. Evidence-Informed Milestones for Developmental Surveillance Tools. Pediatrics. 2022. PMID: 35132439
2. CDC, Learn the Signs. Act Early. Milestones by 3 Years i by 4 Years. cdc.gov (3 lata), cdc.gov (4 lata)
3. Chronis-Tuscano A, Rubin KH, O’Brien KA i in. Preliminary evaluation of a multimodal early intervention program for behaviorally inhibited preschoolers. Journal of Consulting and Clinical Psychology. 2015. PMID: 25798728
4. Fox NA, Zeytinoglu S, Valadez EA i in. Annual Research Review: Developmental pathways linking early behavioral inhibition to later anxiety. Journal of Child Psychology and Psychiatry. 2023. PMID: 36123776
5. Parten MB. Social participation among pre-school children. Journal of Abnormal and Social Psychology. 1932 (klasyczny opis etapów zabawy społecznej).