Dziecko nie radzi sobie z emocjami — co jest normą, a kiedy szukać pomocy

Co to znaczy, że dziecko nie radzi sobie z emocjami?

Każde dziecko przeżywa złość, smutek, strach i frustrację. Trudność nie polega na tym, że emocje się pojawiają, tylko na tym, że dziecko nie potrafi ich jeszcze przeczekać i wyrazić w sposób, który nikogo nie rani. W praktyce rodzice opisują to tak: „od zera do wybuchu w sekundę”, „płacze godzinę o drobiazg”, „nie da się go uspokoić”, „po przegranej rzuca wszystkim”.

Psychologowie nazywają tę umiejętność samoregulacją emocji. To zdolność do zauważenia uczucia, zatrzymania pierwszego odruchu i wybrania reakcji. Przegląd badań Eisenberg i współpracowników opisuje, że rozwija się ona szybko w pierwszych latach życia i wolniej aż do dorosłości. Słabsza samoregulacja wiąże się z częstszymi wybuchami i zachowaniami trudnymi dla otoczenia [1]. Dziecko, które dziś nie radzi sobie z emocjami, najczęściej po prostu jeszcze się tego uczy.

Co jest normą w danym wieku?

To, co u dwulatka jest zwykłym etapem, u dziesięciolatka może być sygnałem, że potrzebna jest pomoc. Orientacyjnie:

• 2–3 lata. Napady złości i płaczu są częste. Dziecko chce samodzielności, a nie umie jeszcze czekać ani mówić o tym, czego potrzebuje. Więcej o tym w artykule o buncie dwulatka.
• 4–6 lat. Wybuchów zwykle ubywa, bo dziecko coraz lepiej mówi o uczuciach. Nadal trudne bywają przegrana, zmiana planów i zmęczenie pod koniec dnia.
• 7–10 lat. Dziecko coraz częściej potrafi się powstrzymać przy obcych, a emocje „wychodzą” w domu. Dochodzą przeżycia szkolne: oceny, porównania, konflikty z rówieśnikami.
• Nastolatki. Emocje znów bywają silniejsze, a sposób ich wyrażania się zmienia: częściej zamknięcie się w pokoju, ironia, wycofanie niż krzyk.

Te przedziały są orientacyjne. Dzieci różnią się temperamentem i część od urodzenia przeżywa wszystko mocniej.

Kiedy trudności z emocjami są sygnałem do konsultacji?

Ważniejsza od siły emocji jest ich częstotliwość, czas trwania i wpływ na życie dziecka. W dużym badaniu ponad 8 tysięcy dzieci w wieku od półtora do 18 lat trudności z regulacją emocji wyglądały podobnie niezależnie od tego, z jakim problemem rodzina zgłosiła się po pomoc. U dzieci, które miały ich więcej, gorzej wypadała ocena jakości życia, a pomoc trwała dłużej [2]. To dobry powód, żeby nie czekać, aż „samo przejdzie”, gdy emocje wyraźnie przeszkadzają w codzienności.

Konsultację warto rozważyć, gdy:

• wybuchy zdarzają się codziennie albo kilka razy dziennie i nie maleją z wiekiem,
• pojedynczy wybuch trwa bardzo długo, a dziecko nie daje się uspokoić,
• w złości dziecko bije, gryzie, niszczy rzeczy albo robi sobie krzywdę,
• emocje utrudniają chodzenie do przedszkola lub szkoły, przyjaźnie, sen albo jedzenie,
• przedszkole lub szkoła zgłaszają podobne trudności niezależnie od domu,
• po wybuchu dziecko mówi o sobie „jestem zły”, „nikt mnie nie lubi”,
• trudności pojawiły się nagle, na przykład po przeprowadzce, rozstaniu rodziców albo stracie.

Silne emocje towarzyszą też ADHD, lękom i trudnościom rozwojowym. Psycholog pomoże ocenić, czy to etap rozwoju, czy coś, czemu warto przyjrzeć się bliżej.

Jak pomóc dziecku radzić sobie z emocjami w domu?

Najlepiej zbadany sposób to tak zwane coaching emocji, czyli rozmowa z dzieckiem o tym, co czuje, zamiast zbywania emocji („nie płacz, nic się nie stało”) albo karania za nie. W praktyce wygląda to tak:

• Zauważyć emocję wcześnie. Mniejszą złość łatwiej przeprowadzić niż wybuch. Zmarszczone czoło, podniesiony głos, zaciśnięte pięści to moment na reakcję.
• Nazwać ją. „Jesteś zły, bo musimy już wyjść z placu zabaw.” Dziecko, które ma słowa na uczucia, rzadziej musi je pokazywać ciałem.
• Uznać uczucie, postawić granicę zachowaniu. „Możesz być zły. Nie możesz bić siostry.” Emocja jest w porządku, czyn nie.
• Pomóc się uspokoić. Obecność dorosłego, przytulenie, jeśli dziecko chce, kilka wolnych oddechów razem, ciche miejsce. Rozmowa przychodzi dopiero po uspokojeniu.
• Szukać rozwiązania razem. Gdy emocje opadną: „Co możesz zrobić następnym razem, gdy będziesz taki zły?” Dziecko ćwiczy planowanie, zamiast słuchać wykładu.

W domu pomagają też przewidywalne rytuały, zapowiadanie zmian („za pięć minut kończymy”) i dbanie o sen i regularne posiłki. Zmęczone i głodne dziecko ma mniej siły na panowanie nad sobą.

Dlaczego dziecko wybucha głównie w domu?

Wielu rodziców słyszy od nauczycielki, że w przedszkolu czy szkole dziecko jest spokojne i grzeczne, a w domu wybucha o byle co. To częsty obraz. Przez cały dzień dziecko pilnuje się przy obcych dorosłych i rówieśnikach, a to kosztuje dużo energii. W domu, przy najbliższych, czuje się na tyle bezpiecznie, że napięcie znajduje ujście. Pomaga spokojny czas zaraz po powrocie: przekąska, ruch, chwila bez pytań o oceny i bez nowych poleceń. Jeśli wybuchy w domu są bardzo częste i nie słabną mimo takich zmian, to dobry temat na rozmowę z psychologiem.

Czy rodzice mogą nauczyć się wspierać dziecko w emocjach?

Tak. Badania programów dla rodziców pokazują, że rozmowy o emocjach da się wyćwiczyć, a dzieci na tym korzystają. W badaniu programu „Tuning in to Kids” 216 rodziców dzieci w wieku 4–5 lat wzięło udział w sześciu spotkaniach grupowych. Po programie rodzice częściej nazywali emocje dziecka i rozmawiali o ich przyczynach, rzadziej je zbywali, a dzieci lepiej rozumiały uczucia [3]. W nowszym badaniu ten sam program prowadzony online dla rodziców dzieci w wieku 3–6 lat poprawił sposób reagowania rodziców na trudne emocje dzieci, atmosferę w rodzinie i zachowanie dzieci. Zmiany utrzymywały się pół roku po zakończeniu [4].

Wniosek jest prosty: sposób, w jaki dorośli reagują na emocje dziecka, to coś, nad czym można pracować. Nie trzeba robić tego w pojedynkę.

Jak w Synaptio pomagamy dzieciom, które nie radzą sobie z emocjami?

Pierwszym krokiem jest konsultacja psychologiczna: 50 minut, 240 zł, zwykle najpierw z rodzicami. Psycholog pyta, kiedy pojawiają się trudności, jak wygląda dzień dziecka i co już było próbowane, a potem proponuje dalszą drogę.

• Terapia psychologiczna dziecka: spotkania indywidualne, 50 minut, 200 zł, zwykle raz w tygodniu. Dziecko poznaje swoje emocje i ćwiczy sposoby radzenia sobie z nimi, a rodzice dostają wskazówki do domu.
• Grupa „Emocje i złość” dla dzieci 7–10 lat: 8 spotkań w stałej grupie 5–6 dzieci. Dzieci uczą się zauważać złość, zanim urośnie, zatrzymywać się przed reakcją i naprawiać relacje po kłótni.
• Grupa dla dzieci z lękiem w wieku 8–12 lat, gdy na pierwszy plan wychodzi zamartwianie się i strach.

W grupie dziecko ćwiczy z rówieśnikami w bezpiecznych warunkach, a to dobrze spędzony czas: zabawy, scenki i ruch, w których nowe umiejętności łatwiej przenieść do szkoły i domu.

Najczęstsze pytania rodziców