Trening zastępowania agresji (TZA) a TUS – czym się różnią

Czym jest trening zastępowania agresji (TZA)?

TZA to polska nazwa programu Aggression Replacement Training (ART), opracowanego w Stanach Zjednoczonych z myślą o młodzieży, której agresja sprawia poważne kłopoty: w szkole, w ośrodku wychowawczym, czasem w kontakcie z sądem. Program łączy trzy części, które w klasycznej wersji przeplatają się przez kilka tygodni:

• Trening umiejętności prospołecznych. Ćwiczenie konkretnych zachowań, np. jak odpowiedzieć na oskarżenie, jak poradzić sobie z presją grupy, jak wyrazić złość bez ataku.
• Trening kontroli złości. Rozpoznawanie sygnałów narastającej złości w ciele i w myślach oraz sposoby zatrzymania się, zanim dojdzie do wybuchu.
• Trening wnioskowania moralnego. Rozmowy w grupie o dylematach: co jest uczciwe, co czuje druga strona, jakie są skutki decyzji.

W badaniach ART jest opisywany jako interwencja poznawczo-behawioralna, szeroko stosowana wobec osób, które popełniły przestępstwa, w celu ograniczenia agresji i powrotności do przestępstwa [1].

Czym jest trening umiejętności społecznych (TUS)?

TUS to zajęcia w małej grupie, na których dzieci ćwiczą codzienne sytuacje z rówieśnikami: rozpoczęcie rozmowy, dołączenie do zabawy, czekanie na swoją kolej, przegrywanie, rozwiązywanie sporów, odmawianie bez obrażania i reagowanie na dokuczanie. Odbywa się to przez scenki, modelowanie zachowań i informację zwrotną od prowadzącego.

TUS nie zakłada, że dziecko jest agresywne. Trafiają na niego dzieci nieśmiałe, wycofane, impulsywne, takie, które często się kłócą, albo takie, które po prostu nie mają kolegów. Złość i konflikty są jednym z tematów, a nie jedynym celem.

Najważniejsze różnice

Co mówią badania o TZA?

Program jest popularny, ale jego skuteczność trudno ocenić jednoznacznie, a większość badań dotyczy innej grupy niż dzieci w wieku szkolnym.

• Dorośli w szwedzkim systemie penitencjarnym. Porównanie ponad 1 100 uczestników ART z ponad 3 300 podobnymi osobami nie wykazało różnicy w odsetku ponownych skazań po roku, także za przestępstwa z użyciem przemocy [1].
• Młodzież w ośrodkach. W badaniu 57 nastolatków w wieku 16–19 lat wyniki ART nie różniły się od wyników terapii nastawionej na relację [2].
• Młodzi mężczyźni skierowani przez sąd na terapię ambulatoryjną. Po treningu spadła deklarowana agresja fizyczna i lęk społeczny. Autorzy nazywają te wyniki wstępnym potwierdzeniem skuteczności [3].
• Moduł moralny. Metaanaliza interwencji rozwijających rozumowanie moralne u młodzieży zagrożonej przestępczością wykazała poprawę samego rozumowania moralnego, ale bez wpływu na powrotność do przestępstwa [4].

Wniosek: TZA może pomagać części nastolatków, zwłaszcza zmotywowanych do zmiany, ale dowody są mieszane. Trudno też przenosić wyniki z młodzieży w ośrodkach na siedmiolatka, który wybucha w domu i w szkole.

Co pomaga młodszym dzieciom z wybuchami złości?

U dzieci najlepiej zbadane są dwa podejścia. Pierwsze to programy dla rodziców, które zmieniają codzienne wzorce w rodzinie podtrzymujące trudne zachowania. Drugie to terapia poznawczo-behawioralna, ucząca regulacji emocji i rozwiązywania problemów społecznych. Przegląd Sukhodolsky’ego i współpracowników podkreśla, że obie formy mają szerokie poparcie w badaniach z losowym przydziałem [5].

W praktyce oznacza to, że przy częstych wybuchach złości u dziecka w wieku szkolnym warto zacząć od konsultacji i pracy z rodzicami. Grupa jest dobrym uzupełnieniem, gdy dziecko jest gotowe ćwiczyć z rówieśnikami.

TUS jest dobrze opisany w badaniach: przegląd grupowych treningów pokazał poprawę umiejętności społecznych u uczestniczących dzieci i młodzieży [6]. Dla dziecka to przede wszystkim dobrze spędzony czas z rówieśnikami, przez zabawę i gry, w bezpiecznej, małej grupie.

Co wybrać? Krótka ściąga

• Nastolatek z poważną agresją, konfliktami z prawem albo w placówce wychowawczej. TZA bywa tu dostępny w ośrodkach i poradniach. Warto zapytać o kwalifikacje trenerów i o to, jak włączeni są rodzice.
• Dziecko 7–10 lat, które wybucha szybko i mocno, a potem żałuje. Dobrym kierunkiem jest grupa skupiona na emocjach i złości, połączona z pracą z rodzicami.
• Dziecko, które ma kłopot z kolegami szerzej: nie umie dołączyć do zabawy, kłóci się, wycofuje się albo jest odrzucane. Tu lepiej pasuje TUS.
• Nie wiadomo, skąd biorą się wybuchy. Najpierw konsultacja. Wybuchy złości bywają związane z lękiem, ADHD, trudnościami szkolnymi albo sytuacją w rodzinie, a każda z tych przyczyn wymaga innej pomocy.

Szkoła proponuje TZA. O co zapytać?

Zajęcia z elementami TZA bywają prowadzone w szkołach i poradniach jako zajęcia grupowe dla uczniów. Zanim dziecko do nich dołączy, warto dopytać o kilka rzeczy:

• kto prowadzi zajęcia i jakie ma przygotowanie do pracy z grupą,
• ile dzieci jest w grupie i w jakim są wieku,
• czy w grupie są wyłącznie dzieci z zachowaniami agresywnymi, czy skład jest mieszany,
• czy rodzice dostają informację, nad czym grupa pracuje, i wskazówki do domu.

Pytanie o skład grupy ma znaczenie. Grupa złożona wyłącznie z dzieci z nasilonymi zachowaniami agresywnymi wymaga doświadczonego prowadzącego, który utrzyma zasady i nie pozwoli, by trudne zachowania się wzmacniały. Takie wzajemne „uczenie się” zachowań problemowych w grupach opisano w badaniach nad interwencjami grupowymi dla młodzieży [7].

Co oferuje Synaptio?

Treningu zastępowania agresji w Synaptio nie prowadzimy. Rodzicom szukającym pomocy przy złości i konfliktach dziecka proponujemy trzy drogi:

• Grupa terapeutyczna: emocje i złość dla dzieci 7–10 lat: 5–6 dzieci, 8 spotkań po 60 minut (1 000 zł), w trakcie cyklu spotkanie dla rodziców. Zapis przez listę oczekujących.
• Trening umiejętności społecznych (TUS) w grupach 3–4, 5–7, 8–10 i 11–14 lat: 4–6 dzieci, 12 spotkań po 60 minut (1 680 zł), przed startem spotkanie kwalifikacyjne (50 minut, 180 zł). Zapis na listę jest bez opłat.
• Bezpłatna konsultacja, 20 minut z psychologiem przez Google Meet, gdy trudno ocenić, która forma będzie dobra.

Najczęstsze pytania rodziców