Dziecko się zamartwia – kiedy lęk u ucznia wymaga wsparcia

Kiedy zamartwianie się przestaje być zwykłe?

Martwienie się jest częścią dorastania. Ośmiolatek boi się nowej szkoły, dziesięciolatka przeżywa występ na apelu, jedenastolatek denerwuje się przed klasówką. Taki niepokój mija, gdy sytuacja się kończy, i często nawet pomaga, bo mobilizuje do przygotowania.

O lęku, któremu warto się przyjrzeć, mówi się wtedy, gdy:

• zamartwianie się dotyczy wielu spraw naraz: ocen, zdrowia rodziców, pogody, tego, co powiedzą koledzy,
• uspokajanie działa na chwilę, a po kwadransie pada kolejne „a co, jeśli…”,
• dziecko zaczyna unikać sytuacji: odpowiadania przy tablicy, nocowania u kolegi, nowych zajęć,
• pojawiają się objawy z ciała: ból brzucha albo głowy, nudności, kłopoty z zasypianiem,
• lęk zaczyna decydować o planach całej rodziny.

Lęk u dzieci nie jest rzadkością. W metaanalizie badań z 27 krajów zaburzenia lękowe stwierdzano u 6,5% dzieci i nastolatków, częściej niż ADHD czy depresję [1]. Przegląd z 2020 roku zwraca jednak uwagę, że lęk u dzieci wciąż często jest niezauważany, a tylko niewielka część dzieci trafia po pomoc, która ma potwierdzoną skuteczność [2].

Dlaczego lęk u ucznia tak łatwo przeoczyć?

Dziecko z lękiem zwykle nie sprawia kłopotów wychowawczych. Jest grzeczne, stara się, odrabia lekcje wcześniej niż trzeba. Nauczyciel widzi ucznia spokojnego i sumiennego. Rodzic widzi wieczorne pytania, płacz przed sprawdzianem i ból brzucha w poniedziałek rano.

Lęk łatwo też pomylić z czymś innym. Dziecko, które unika odpowiadania, bywa brane za nieprzygotowane. Dziecko, które często choruje przed szkołą, trafia najpierw do pediatry. Dziecko, które wybucha przy odrabianiu lekcji, wygląda na niegrzeczne, choć wybuch bywa reakcją na strach przed błędem. Dlatego warto patrzeć na to, co dzieje się przed trudnymi sytuacjami i jak dziecko próbuje ich uniknąć.

Jak lęk się podtrzymuje i co z tym ma wspólnego dom?

Lęk karmi się unikaniem. Gdy dziecko nie idzie na urodziny, bo się boi, czuje ulgę. Ta ulga uczy, że unikanie działa, więc następnym razem lęk jest silniejszy. Krąg się zamyka.

Rodzice zupełnie naturalnie chcą oszczędzić dziecku cierpienia. Odpowiadają za nie na pytania, piszą usprawiedliwienia, zostają z nim do zaśnięcia, kolejny raz zapewniają, że nic złego się nie stanie. W badaniach nazywa się to dostosowywaniem się rodziny do lęku. Każde z tych zachowań pomaga w danej chwili, ale razem mogą lęk podtrzymywać [3].

To nie jest zarzut wobec rodziców, tylko dobra wiadomość: skoro dom ma wpływ na lęk, ma też wpływ na jego zmniejszanie. W badaniu z udziałem 124 dzieci w wieku 7–14 lat porównano dwa podejścia. Jedna grupa dzieci przeszła terapię poznawczo-behawioralną. W drugiej grupie terapeuta pracował wyłącznie z rodzicami nad tym, jak wspierać dziecko i stopniowo przestać ustępować lękowi. Program dla rodziców okazał się nie gorszy od terapii dziecka, a dostosowywanie się rodziny do lęku zmniejszyło się w nim wyraźniej [3].

Co pomaga dziecku, które się zamartwia?

W domu sprawdzają się proste zasady:

• Uznać emocję, nie treść obawy. „Widzę, że bardzo się tym martwisz” zamiast długiego tłumaczenia, dlaczego obawa jest nierealna. Dziecko z lękiem zwykle wie, że to mało prawdopodobne. Kłopot w tym, że czuje się inaczej.
• Pokazać wiarę w dziecko. „To trudne i myślę, że dasz radę” daje więcej niż „nie martw się”.
• Odpowiadać raz. Gdy to samo pytanie pada piąty raz, lepiej przypomnieć: „już o tym rozmawialiśmy, co wtedy ustaliliśmy?”.
• Małe kroki zamiast unikania. Najpierw krótka wizyta u kolegi, potem dłuższa, potem nocowanie. Każdy krok trochę trudniejszy od poprzedniego.
• Czas na martwienie. U części dzieci pomaga umówiony kwadrans dziennie, w którym można o wszystkim porozmawiać. Poza nim obawy „czekają w zeszycie”.
• Uwaga na własny niepokój. Dzieci uczą się radzenia sobie z lękiem, patrząc na dorosłych. Spokojne „zobaczymy, co się da zrobić” zostaje w pamięci.

Czy terapia lęku u dzieci działa i czy grupa ma sens?

Najlepiej zbadaną formą pomocy jest terapia poznawczo-behawioralna. Przegląd Cochrane z 2020 roku objął 87 badań i prawie 6 tysięcy dzieci i nastolatków. Po zakończeniu terapii główne zaburzenie lękowe ustępowało u 49,4% uczestników, a wśród dzieci czekających na pomoc u 17,8% [4]. W prostych słowach: dzieci, które przeszły terapię, wyraźnie częściej przestawały spełniać kryteria zaburzenia lękowego.

Terapia nie musi odbywać się indywidualnie. W norweskim badaniu 182 dzieci i nastolatków w wieku 8–15 lat z lękiem separacyjnym, fobią społeczną albo uogólnionym zaburzeniem lękowym losowo przydzielono do terapii indywidualnej, grupowej albo na listę oczekujących. Terapia w obu formach przynosiła lepsze wyniki niż czekanie, a między formą indywidualną i grupową nie było istotnych różnic, także po roku [5].

Grupa ma też coś, czego nie da gabinet jeden na jeden. Dziecko widzi, że inni boją się podobnych rzeczy. Ćwiczy nowe zachowania przy rówieśnikach. Słyszy, jak ktoś w jego wieku poradził sobie z tym, co dla niego wciąż jest trudne.

Grupa terapeutyczna dla dzieci z lękiem w Synaptio

W Synaptio działa grupa terapeutyczna dla dzieci z lękiem w wieku 8–12 lat. Ten sam skład 5–6 dzieci spotyka się przez 8 tygodni, raz w tygodniu na 60 minut. W trakcie cyklu jest też spotkanie dla rodziców o tym, jak wspierać dziecko, nie wyręczając go i nie dokładając mu lęku własnym niepokojem.

Cały cykl kosztuje 1 000 zł (125 zł za spotkanie). Zapis zaczyna się od listy oczekujących: wystarczy imię, e-mail i wiek dziecka. Gdy grupa się zbierze, przychodzi zaproszenie z terminami.

Gdy lęk jest bardzo silny, pojawił się nagle po trudnym wydarzeniu albo dziecko nie chodzi do szkoły, lepiej zacząć od pracy indywidualnej. Opis jest na stronie terapia lęku u dzieci. Pokrewne tematy: lęk separacyjny i dziecko nie chce iść do szkoły. W razie wątpliwości, od czego zacząć, jest bezpłatna konsultacja wstępna: 20 minut rozmowy online.

Kiedy warto porozmawiać z psychologiem?

• zamartwianie się trwa od kilku miesięcy i nie słabnie,
• dziecko unika coraz większej liczby sytuacji,
• objawy z ciała powtarzają się, a lekarz nie znalazł przyczyny,
• pojawiły się kłopoty ze snem albo dziecko opuszcza lekcje,
• rodzina coraz częściej zmienia plany z powodu lęku dziecka.

Pomoc warto rozważyć wcześniej niż później. Lęk, który trwa, zwykle nie znika sam, a im dłużej dziecko unika, tym trudniej mu wrócić do tego, czego się boi.

Najczęstsze pytania rodziców