Dziecko nie mówi w przedszkolu: mutyzm wybiórczy czy nieśmiałość?

Czy milczenie w przedszkolu to powód do niepokoju?

Nie zawsze. Nowe miejsce, nowi dorośli i grupa obcych dzieci to dla trzylatka czy czterolatka dużo naraz. Część dzieci przez pierwsze tygodnie obserwuje z boku, odpowiada skinieniem głowy i odzywa się dopiero wtedy, gdy poczuje się pewniej. Dlatego kryteria diagnostyczne mutyzmu wybiórczego celowo nie liczą pierwszego miesiąca w przedszkolu czy szkole: milczenie na samym starcie jest częste i samo w sobie niczego nie przesądza [1].

Niepokój jest uzasadniony wtedy, gdy milczenie nie mija, tylko się utrwala. Dziecko, które po kilku tygodniach nadal nie mówi ani słowa do nauczycielki i rówieśników, a w domu opowiada o przedszkolu bez przerwy, potrzebuje uważniejszego spojrzenia.

Nieśmiałość a mutyzm wybiórczy: najważniejsze różnice

Nieśmiałość to cecha temperamentu. Nieśmiałe dziecko wolniej wchodzi w kontakt, mówi ciszej i mniej, chętniej trzyma się blisko znanego dorosłego. Ale mówi: odpowie na pytanie, poprosi o pomoc, zawoła kolegę do zabawy, nawet jeśli robi to rzadko.

W mutyzmie wybiórczym brak mowy jest konsekwentny. Dziecko w domu mówi płynnie i dużo, a w określonych miejscach, najczęściej w przedszkolu albo przy obcych dorosłych, nie odzywa się wcale. Trwa to co najmniej miesiąc poza pierwszym miesiącem w nowym miejscu i realnie utrudnia dziecku codzienne funkcjonowanie [1]. To nie jest wybór ani przekora. W klasyfikacji DSM-5-TR mutyzm wybiórczy należy do zaburzeń lękowych: to lęk blokuje mowę, a nie brak chęci [1].

W praktyce pomaga kilka pytań:

• Czy dziecko mówi w przedszkolu choć trochę? Nieśmiałe dziecko mówi mało. Dziecko z mutyzmem w tym miejscu nie mówi wcale albo prawie wcale.
• Czy z czasem jest lepiej? Nieśmiałość zwykle łagodnieje, gdy dziecko oswoi grupę. Mutyzm utrzymuje się mimo upływu tygodni.
• Jak dziecko się komunikuje, gdy nie mówi? Dzieci z mutyzmem często pokazują, kiwają głową, piszą albo rysują, żeby przekazać, czego potrzebują [1].
• Czy w domu mówi swobodnie? W mutyzmie wybiórczym tak: zdolność mówienia jest zachowana, problem dotyczy konkretnych sytuacji [1].

Po czym poznać, że to może być mutyzm wybiórczy?

Najbardziej charakterystyczny jest kontrast. Rodzice słyszą w domu długie opowieści o kolegach, a nauczycielka mówi, że dziecko przez cały dzień nie odezwało się ani słowem. Do tego mogą dochodzić sygnały, na które warto zwrócić uwagę:

• dziecko sztywnieje, unika kontaktu wzrokowego albo „zamiera”, gdy ktoś oczekuje od niego odpowiedzi;
• nie mówi nawet wtedy, gdy czegoś bardzo potrzebuje, na przykład pójść do łazienki;
• w przedszkolu nie je, nie bawi się albo nie korzysta z toalety, bo wymagałoby to kontaktu z dorosłym;
• przy znajomych dorosłych z przedszkola, spotkanych poza nim, też milknie.

To „zamieranie” nie jest grą. W badaniu ankietowym rodziców i dzieci osoby z mutyzmem wybiórczym zgłaszały fizyczne zamieranie gardła i ciała, a im silniejsze było to zamieranie, tym mniej mówiły [4]. Dlatego zachęty w rodzaju „no powiedz, przecież umiesz” rzadko pomagają: dziecko wie, że umie, ale w tej sytuacji nie jest w stanie.

Przegląd 82 badań pokazał też, że obok braku mowy u dzieci z mutyzmem najczęściej występuje lęk społeczny i lęk w szerszym sensie [2]. Mutyzm wybiórczy jest rzadki: według różnych szacunków dotyczy poniżej 1 na 100 dzieci [2], więc nie każde ciche dziecko go ma. Zwykle ujawnia się we wczesnym dzieciństwie, często właśnie w przedszkolu albo na początku szkoły [2].

Co jeszcze może wyglądać podobnie?

Dziecko dwujęzyczne albo po przeprowadzce

Milczenie dziecka, które dopiero uczy się języka polskiego, nie jest mutyzmem wybiórczym. Kryteria wprost wykluczają rozpoznanie, gdy dziecko nie mówi, bo nie zna jeszcze języka albo nie czuje się w nim swobodnie [1]. O mutyzmie można myśleć dopiero wtedy, gdy milczenie trwa długo, jest wyraźnie większe, niż wynikałoby z tego, ile dziecko rozumie, i pojawia się w obu językach [3]. Pomaga porównanie: jak dziecko mówi z dziadkami w języku domowym, a jak z rówieśnikami w przedszkolu [3].

Trudności z mową i językiem

Kłopoty z wymową czy budowaniem zdań nie wykluczają mutyzmu. Często mu towarzyszą: w badaniach klinicznych dotyczyły około 38–50% dzieci z mutyzmem wybiórczym [1]. Dlatego przy podejrzeniu mutyzmu warto, żeby mowę dziecka ocenił też logopeda.

Spektrum autyzmu

Dziecko z mutyzmem ma trudność z mową w określonych sytuacjach. U dziecka w spektrum autyzmu trudności w komunikacji obejmują zwykle szerszy zakres sytuacji, także w domu i z bliskimi [3]. Rozstrzyga to specjalista po obserwacji i rozmowie z rodzicami, a pomocne bywa nagranie dziecka w swobodnej sytuacji, na przykład podczas zabawy w domu [3].

Dziecko nie mówi nigdzie

Jeśli dziecko przestało mówić także w domu albo straciło mowę nagle, to nie jest obraz mutyzmu wybiórczego [1]. Taka sytuacja wymaga szybkiej konsultacji lekarskiej, najpierw u pediatry.

Co mogą zrobić rodzice i przedszkole już teraz?

Kilka rzeczy pomaga niezależnie od tego, czy okaże się, że to nieśmiałość, czy mutyzm:

• Bez nacisku na mówienie. Pytania typu „dlaczego nic nie mówisz?” albo nagrody za odezwanie się przy wszystkich zwykle podnoszą napięcie. Lepiej przyjąć każdą formę kontaktu.
• Docenianie komunikacji bez słów. Specjaliści pracujący z mutyzmem zaczynają od nagradzania drobnych form komunikacji: kiwnięcia głową, wskazania palcem. Z czasem dziecko przechodzi do kolejnych kroków, aż do mówienia [1].
• Rozmowa z nauczycielką. Warto ustalić, w jakich sytuacjach dziecko się odzywa, a w jakich milknie, i umówić się, że w przedszkolu nikt nie będzie go zmuszał do odpowiedzi przy grupie.
• Nagranie z domu. Krótki film, na którym dziecko swobodnie mówi w domu, pomaga nauczycielce zobaczyć, że dziecko umie mówić i dużo rozumie. W pracy z mutyzmem wykorzystuje się takie nagrania celowo [1].
• Zabawy w małej grupie. Nieśmiałemu dziecku łatwiej wejść w kontakt w grupie dwóch, trzech osób niż w całej sali.

Kiedy warto porozmawiać z psychologiem?

Dobrym momentem jest sytuacja, w której dziecko po pierwszym miesiącu w przedszkolu nadal nie odzywa się tam wcale, a w domu mówi swobodnie. Podobnie wtedy, gdy milczenie zaczyna przeszkadzać w codzienności: dziecko nie prosi o pomoc, nie je albo nie korzysta z toalety w przedszkolu, zostaje poza zabawą. Specjaliści zwracają uwagę, że między pojawieniem się objawów a zgłoszeniem się po pomoc często mija dużo czasu [2], a przy mutyzmie czekanie, aż „samo minie”, nie jest dobrą strategią.

W Synaptio zaczyna się od konsultacji psychologicznej przy podejrzeniu mutyzmu wybiórczego (50 minut, 240 zł). Na pierwsze spotkanie przychodzą zwykle sami rodzice, bez dziecka. Jeśli specjalista uzna, że dziecko powinno przyjść, poinformuje o tym przed wizytą. Psycholog zbiera obraz z domu i z przedszkola, ocenia, czy to bardziej nieśmiałość, mutyzm czy coś innego, i proponuje dalszy krok: od wskazówek dla rodziców i przedszkola po skierowanie na dalszą diagnozę. Jeśli przed decyzją pojawiają się pytania, można umówić bezpłatną rozmowę online, 20 minut.

Jeśli obraz wskazuje raczej na nieśmiałość, a dziecku po prostu trudno dołączyć do grupy, dobrym miejscem na ćwiczenie kontaktu są zajęcia w małej grupie. Prowadzimy TUS dla dzieci 3–4 lata i TUS dla dzieci 5–7 lat: do 6 dzieci w grupie, start 4 listopada, środy o 18:00 i o 19:00. Dziecko ćwiczy tam przez zabawę zaczynanie rozmowy, dołączanie do zabawy i proszenie o pomoc. O dzieciach, które w przedszkolu bawią się same, jest osobny tekst: przedszkolak nie bawi się z dziećmi. Więcej o samym mutyzmie: mutyzm wybiórczy u dziecka.

Najczęstsze pytania rodziców