Dziecko agresywne w przedszkolu – co robić

Czy agresja u przedszkolaka to norma?

W pewnym zakresie tak. W badaniu, w którym śledzono rozwój ponad 570 dzieci od 17. do 42. miesiąca życia, tylko około 28% dzieci prawie wcale nie biło, nie kopało ani nie popychało innych. Największa grupa, około 58%, robiła to od czasu do czasu, a u około 14% agresja była częsta i rosła z miesiąca na miesiąc [1]. Autorzy podsumowali, że większość dzieci zaczyna sięgać po agresję fizyczną już w okresie niemowlęcym i większość uczy się zastępować ją czymś innym, zanim pójdzie do szkoły [1].

Podobny obraz dało badanie ponad 2 200 małych dzieci. Agresja fizyczna wyraźnie narastała w drugim roku życia, a od trzecich urodzin zaczynała maleć. W wieku dwóch i trzech lat chłopcy byli agresywni częściej niż dziewczynki [2].

Dla rodzica wniosek jest prosty: pojedyncze uderzenie kolegi w trzylatkowej grupie to nie powód do paniki. Liczy się kierunek. Gdy z miesiąca na miesiąc takich sytuacji jest mniej, dziecko uczy się. Gdy jest ich więcej, warto przyjrzeć się sprawie bliżej.

Skąd się bierze bicie i gryzienie w przedszkolu?

Najczęściej z tego, że emocja jest szybsza niż słowa. Przedszkolak chce zabawkę, miejsce przy stoliku albo uwagę pani, a nie umie jeszcze tego powiedzieć, poprosić ani poczekać. Ręka działa szybciej.

• Mowa jeszcze nie nadąża. Dziecko, które mało mówi, częściej „mówi” ciałem.
• Zmęczenie i hałas. Pełna sala, popołudnie, długi dzień bez odpoczynku to typowe pory konfliktów.
• Spór o zabawki i kolejkę. Czekanie na swoją kolej i dzielenie się to umiejętności, których dziecko dopiero się uczy.
• Zmiany. Nowa grupa, nowa pani, narodziny rodzeństwa, przeprowadzka.
• Naśladowanie. Dzieci powtarzają to, co widzą u innych dzieci, w bajkach i w domu.

Przedszkole zgłasza, że dziecko bije. Co zrobić?

Pierwsza rozmowa z nauczycielem jest najważniejsza. Warto zebrać konkrety zamiast ogólnego „jest agresywny”:

• Co dokładnie się dzieje: bicie, gryzienie, popychanie, rzucanie przedmiotami?
• Jak często: raz w tygodniu czy kilka razy dziennie?
• Kiedy: przy zabawie, przy ubieraniu, przed obiadem, po południu?
• Wobec kogo: jednego dziecka, wszystkich, dorosłych?
• Co działo się tuż przed i jak dziecko zachowało się po?

Takie odpowiedzi zwykle pokazują wzór, którego nie widać w jednym zdaniu. Agresja tylko przy odbieraniu zabawek to co innego niż agresja bez wyraźnego powodu w różnych sytuacjach. Dobrze jest też ustalić z przedszkolem wspólne zasady: jedno krótkie zdanie, które dziecko słyszy i w domu, i w sali, oraz jedną reakcję na bicie. Spójność dorosłych pomaga dziecku szybciej zrozumieć granicę.

Jak reagować w domu, gdy dziecko bije?

• Zatrzymać i zabezpieczyć. Spokojnie przytrzymać rękę albo odsunąć dziecko. Krótko: „Nie pozwolę ci bić”.
• Nazwać emocję, nie oceniać dziecka. „Jesteś zły, bo Kasia zabrała klocki”. Złość wolno czuć, bić nie wolno.
• Pokazać, co zamiast. Słowa „stop”, „to moje”, „pomóż mi”, tupnięcie, odejście do dorosłego. Najlepiej ćwiczyć je w spokojnej chwili, nie w środku kłótni.
• Chwalić konkretne zachowania. „Poprosiłeś o zabawkę zamiast ją wyrwać”. Uwaga dorosłego działa jak nagroda, więc warto dawać ją za spokój, nie głównie za wybuch.
• Uprzedzać trudne momenty. Zapowiedź końca zabawy, przekąska przed odbiorem z przedszkola, spokojniejsze popołudnie po wyjątkowo długim dniu.

Typowe sytuacje i co można powiedzieć

• Kolega zabrał zabawkę, dziecko go uderzyło. Najpierw zatrzymanie: „Nie bijemy”. Potem nazwanie: „Byłeś zły, bo chciałeś się tym bawić”. Na koniec słowa na następny raz: „Możesz powiedzieć: oddaj, to moje, albo zawołać panią”.
• Dziecko gryzie, gdy w sali robi się tłoczno. To częsty sygnał przeciążenia. Pomaga ustalenie z nauczycielem spokojnego kąta albo wcześniejsze wyjście z hałaśliwej zabawy, zanim napięcie urośnie.
• Bicie przy odbiorze z przedszkola. Koniec dnia to zmęczenie, głód i emocje zebrane od rana. Przekąska w samochodzie, krótka droga do domu i mniej pytań na powitanie zmniejszają ryzyko wybuchu.
• Popychanie przy ustawianiu się w kolejce. Czekanie jest dla przedszkolaka trudne. Zabawy w kolejkę w domu (rzucanie kostką, „teraz ty, teraz ja”) ćwiczą tę umiejętność bez presji.
• Agresja wobec młodszego rodzeństwa. Często chodzi o uwagę rodzica. Kilkanaście minut dziennie tylko z jednym dzieckiem, bez telefonu i bez rodzeństwa, często pomaga bardziej niż kolejne upomnienia.

W każdej z tych sytuacji powtarza się ten sam schemat: zatrzymać zachowanie, nazwać emocję, pokazać inny sposób. Im częściej dziecko słyszy te same słowa, tym szybciej zaczyna używać ich samo.

Czego lepiej unikać?

• Klapsa albo „oddania” za bicie. Uczy, że silniejszy może uderzyć słabszego.
• Zawstydzania przy innych dzieciach i rodzicach.
• Przyklejania etykiety „agresywne dziecko”. Dziecko szybko zaczyna w nią wierzyć.
• Długich kar odroczonych w czasie. Przedszkolak nie łączy wieczornego zakazu bajki z porannym konfliktem.

Kiedy agresja przedszkolaka wymaga konsultacji?

Warto porozmawiać z psychologiem, gdy:

• dziecko bije, gryzie albo kopie codziennie, a z miesiąca na miesiąc nie jest lepiej,
• po czwartych urodzinach agresji fizycznej nie ubywa albo jest coraz silniejsza,
• przedszkole sugeruje zmianę grupy, skrócenie pobytu albo inne dzieci zaczynają go unikać,
• dziecko rani się samo, niszczy rzeczy albo trudno je uspokoić po wybuchu,
• obok agresji widać inne sygnały: opóźnienie mowy, mały kontakt z rówieśnikami, bardzo dużą ruchliwość w każdych warunkach,
• rodzic czuje, że traci siły, a domowe sposoby przestały działać.

Jak pomaga psycholog?

Przy trudnych zachowaniach małych dzieci najlepiej zbadaną formą pomocy są programy dla rodziców. W przeglądzie 25 rzetelnych badań z grupą porównawczą, obejmujących dzieci w wieku 2–13 lat, trening rodzicielski i terapia interakcji rodzic–dziecko wyraźnie skuteczniej niż oczekiwanie na pomoc zmniejszały trudne zachowania. Trening rodzicielski poprawiał też umiejętności rodziców i umiejętności społeczne dzieci [3].

W praktyce pierwsza konsultacja to rozmowa z rodzicami: kiedy pojawia się agresja, co ją poprzedza, co już próbowano. Na tej podstawie psycholog proponuje plan na konkretne sytuacje w domu i w przedszkolu. Dzieci, którym trudno dogadać się z rówieśnikami, mogą dodatkowo ćwiczyć te umiejętności w małej grupie, pod okiem psychologa: jak poprosić o zabawkę, jak poczekać na swoją kolej, co zrobić ze złością, zanim zamieni się w uderzenie.

Co oferuje Synaptio?

Pierwszym krokiem może być bezpłatna konsultacja: 20 minut rozmowy z psychologiem przez Google Meet, bez dziecka. Na spokojne omówienie sytuacji jest konsultacja u psychologa dla przedszkolaka (50 minut, 240 zł).

Dla dzieci, które mają kłopot z zabawą w grupie, prowadzimy TUS w Krakowie, czyli trening umiejętności społecznych w grupach do 6 dzieci. Dwie najmłodsze grupy ruszają 4 listopada: TUS 3–4 lata w środy o 18:00 i TUS 5–7 lat w środy o 19:00. Dziecko ćwiczy tam czekanie na swoją kolej, dzielenie się i radzenie sobie ze sporem, w formie zabawy. O starszych dzieciach i silnych wybuchach w domu jest osobny tekst: wybuchy złości u dziecka.

Najczęstsze pytania rodziców