Jak rozmawiać z dzieckiem o wizycie u psychologa

Dlaczego ta rozmowa ma znaczenie?

Dla dorosłego wizyta u psychologa to zwykle rozmowa. Dla dziecka to nowe miejsce, obca osoba i niejasny powód, dla którego rodzice nagle o czymś szepczą. Jeśli nikt mu tego nie wytłumaczy, dopowie sobie resztę samo. Często w najgorszej wersji: „jestem niegrzeczny”, „coś jest ze mną nie tak”, „będzie jak u lekarza, zrobią mi coś”.

Wiemy, że przygotowanie zmienia sposób, w jaki dzieci przeżywają trudne sytuacje. W badaniu z udziałem dzieci w wieku 3–10 lat przed zabiegiem chirurgicznym krótka sesja przygotowująca (zabawa w odgrywanie, wyjaśnienie, czego się spodziewać, nauka sposobów radzenia sobie) zmniejszyła lęk w sali zabiegowej. Wzrost lęku zanotowano u 52% dzieci z grupy bez przygotowania i u 21% przygotowanych [1]. Wizyta u psychologa to zupełnie inna sytuacja niż zabieg, ale mechanizm jest podobny: dziecko, które wie, co się wydarzy, ma mniej powodów do strachu.

Ma to też znaczenie dla samej pomocy. Metaanaliza 38 badań nad psychoterapią dzieci i młodzieży pokazała, że relacja z terapeutą (sojusz terapeutyczny) wiąże się z efektami terapii. Ważna była zarówno relacja dziecka z terapeutą, jak i rodzica z terapeutą [2]. Związek jest umiarkowany, ale stały: dobry początek to nie tylko kwestia komfortu.

Wreszcie: w opiece psychologicznej nad dziećmi wiele procesów kończy się przedwcześnie. Przegląd badań podaje, że dotyczy to od 28% do 75% terapii, zależnie od badania i definicji. Czynniki związane z samym przebiegiem pomocy i przeszkodami w uczestnictwie przewidywały przerwanie silniej niż cechy dziecka czy rodziny sprzed terapii [3]. Dziecko, które nie wie, po co chodzi na spotkania, łatwiej się do nich zniechęca.

Kiedy powiedzieć dziecku o wizycie?

W Synaptio pierwsza konsultacja zwykle odbywa się z samymi rodzicami, bez dziecka. Psycholog poznaje sytuację i pomaga ustalić, czy i kiedy dziecko ma przyjść oraz jak mu o tym powiedzieć. Opis tego spotkania jest na stronie pierwsza wizyta. Rozmowa z dzieckiem dotyczy więc najczęściej drugiego spotkania, już z jego udziałem.

Ile wcześniej uprzedzić dziecko, zależy od wieku:

• Przedszkolak (3–6 lat): dzień lub dwa wcześniej. Małe dziecko słabo czuje upływ czasu, a tydzień czekania to tydzień pytań i niepokoju.
• Młodszy uczeń (7–10 lat): kilka dni wcześniej, żeby miał czas zadać pytania i wrócić do tematu.
• Nastolatek: jak najwcześniej i najlepiej z jego udziałem w decyzji, łącznie z wyborem terminu. Dla starszego dziecka ważne jest, żeby nie poczuło się postawione przed faktem.

Lepiej nie ogłaszać wizyty w nerwach, zaraz po kłótni czy trudnej sytuacji. Spokojny moment, na przykład spacer, droga samochodem czy wieczór, sprawia, że rozmowa nie brzmi jak kara.

Co powiedzieć? Przykładowe zdania

Najlepiej działa prawda podana prostym językiem: kim jest psycholog, dlaczego idziecie i co będzie się działo. Kilka przykładów, które można dopasować do swojej sytuacji:

Dla przedszkolaka: „Pojedziemy do pani, która pomaga dzieciom i rodzicom, kiedy coś jest trudne. Ostatnio dużo się złościsz, kiedy coś nie wychodzi, i chcemy się nauczyć, jak sobie z tym radzić. U pani są zabawki, będziecie się bawić i rozmawiać, a ja będę blisko”.

Dla ucznia: „Psycholog to ktoś, kto zna się na uczuciach i na tym, jak radzić sobie z trudnymi sytuacjami. Widzimy, że w szkole jest ci ostatnio ciężko i często boli cię brzuch przed lekcjami. Chcemy razem z kimś, kto się na tym zna, poszukać, co może pomóc. Możesz powiedzieć, co myślisz, a jeśli nie będziesz chciał o czymś mówić, nie musisz”.

Dla nastolatka: „Mam wrażenie, że od jakiegoś czasu dużo na ciebie spada i nie bardzo wiemy, jak ci pomóc. Pomyślałam o spotkaniu z psychologiem. To rozmowa z kimś spoza rodziny, kto nie ocenia. Co o tym myślisz? Może chcesz sam wybrać termin?”

We wszystkich wersjach chodzi o to samo: nazwać konkretną trudność (a nie dziecko), powiedzieć, że celem jest pomoc, i dać dziecku trochę wpływu na sytuację.

Czego lepiej unikać?

• Straszenia psychologiem. „Jak się nie uspokoisz, pójdziesz do psychologa” zamienia pomoc w karę. Dziecko przyjdzie na spotkanie z przekonaniem, że zrobiło coś złego.
• Ukrywania celu. „Idziemy do koleżanki mamy” albo „idziemy się pobawić” wychodzi na jaw szybko. Dziecko traci wtedy zaufanie i do rodzica, i do psychologa.
• Etykiet. „Idziesz, bo jesteś nerwowy” czy „bo masz problem” utrwala obraz siebie. Lepiej mówić o sytuacji: „bo złość czasem przejmuje nad tobą kontrolę i to jest dla ciebie trudne”.
• Obietnic bez pokrycia. „Będzie tylko jedno spotkanie” albo „pani nikomu nic nie powie” mogą okazać się nieprawdą. Lepiej powiedzieć, że o tym, ile będzie spotkań, porozmawiacie razem z psychologiem.
• Przekupywania. Nagroda za „bycie grzecznym u pani” sugeruje, że wizyta jest testem z zachowania.
• Rozmowy przy dziecku o dziecku. Jeśli rodzic chce powiedzieć psychologowi coś trudnego, lepiej zrobić to bez udziału dziecka, na przykład na konsultacji z samymi rodzicami.

Gdy dziecko mówi „nie pójdę”

Opór jest częsty i nie świadczy o tym, że wizyta nie ma sensu. Zwykle kryje się za nim lęk przed nieznanym albo wstyd. Pomaga kilka rzeczy:

• zapytać, czego dziecko się obawia, i odpowiedzieć konkretnie („nie będzie zastrzyków”, „nie musisz mówić o niczym, o czym nie chcesz”),
• pokazać zdjęcie gabinetu albo opowiedzieć, jak wygląda pokój i co w nim jest,
• umówić się na „jedno spotkanie na próbę”, a potem razem ocenić, jak było,
• u nastolatka: dać mu wybór terminu, a czasem formy pierwszego kontaktu.

Jeśli opór jest bardzo silny, warto o nim powiedzieć psychologowi na konsultacji z rodzicami. Wtedy wspólnie ustala się, jak zacząć, czasem od kilku spotkań z samymi rodzicami.

Jak zwykle wygląda pierwsze spotkanie z dzieckiem?

Rodzicom łatwiej przygotować dziecko, gdy sami wiedzą, czego się spodziewać. Pierwsze spotkanie z dzieckiem służy przede wszystkim poznaniu się. Psycholog nie zaczyna od trudnych pytań. Z małym dzieckiem najczęściej rysuje, bawi się albo układa coś razem z nim, bo przez zabawę dziecko opowiada o sobie swobodniej niż w rozmowie. Ze starszym dzieckiem rozmawia o tym, co lubi, jak wygląda jego dzień w szkole i z kim się przyjaźni, a do tego, co trudne, dochodzi stopniowo.

Młodsze dzieci często chcą, żeby rodzic był na początku w pokoju albo czekał tuż obok. To normalne i można to z psychologiem ustalić. Starsze dzieci i nastolatki zwykle wolą część rozmowy bez rodzica. Dobrze jest im to wcześniej powiedzieć, żeby nie czuły się zaskoczone.

Dziecku można to streścić jednym zdaniem: „Najpierw się poznacie. Pani zapyta, co lubisz, możecie coś narysować albo zagrać. Nie ma złych odpowiedzi”.

Po wizycie

Po spotkaniu dobrze zapytać ogólnie: „Jak ci było?”, „Co robiliście?”. Nie warto dopytywać o szczegóły rozmowy. Dziecko powinno czuć, że to jego przestrzeń. Psycholog przekazuje rodzicom to, co ważne dla dalszej pomocy, a zasady dzielenia się informacjami omawia się na początku współpracy, także z dzieckiem, w zakresie stosownym do jego wieku.

Warto też zauważyć wysiłek dziecka: „Wiem, że nie miałeś ochoty iść, a poszedłeś. Doceniam to”. To mówi więcej niż pytanie, czy psycholog „pomógł”.

Jak zacząć w Synaptio?

Jeśli rodzice nie są pewni, czy wizyta jest potrzebna, pierwszym krokiem może być bezpłatna konsultacja wstępna: 20 minut online, bez dziecka. Pełna konsultacja psychologiczna z rodzicami trwa 50 minut i kosztuje 240 zł; to na niej ustala się plan pomocy i to, jak przygotować dziecko do kolejnego spotkania. Więcej o pracy z dziećmi w różnym wieku zawierają strony psycholog dla przedszkolaka, psycholog dla ucznia i psycholog dla nastolatka.

Najczęstsze pytania rodziców