Dziecko kłamie. Kiedy to norma rozwojowa, a kiedy sygnał problemu

Dlaczego małe dzieci zaczynają kłamać?

Trzylatek z buzią umazaną czekoladą mówi, że nie jadł ciastek. Dla rodzica to bywa pierwszy niepokojący moment. Z perspektywy rozwoju to jednak coś zupełnie innego: dziecko właśnie zrozumiało, że mama nie widziała, co się działo w kuchni, i że może tę wiedzę zmienić słowami.

Victoria Talwar i Kang Lee od lat badają kłamstwo u dzieci w prostym eksperymencie. Dziecko siedzi w pokoju z zabawką za plecami i ma na nią nie patrzeć, a dorosły na chwilę wychodzi. Większość dzieci zerka, a potem część z nich zaprzecza. Okazało się, że to, czy dziecko zaprzeczy, wiąże się z dwiema umiejętnościami. Pierwsza to rozumienie, że ktoś inny może mieć inną wiedzę albo przekonanie niż ja. Druga to kontrola hamowania, czyli zdolność do powstrzymania odruchu, w tym przypadku powiedzenia prawdy [1]. W tym samym zadaniu z dziećmi dwu- i trzyletnimi większość dwulatków, które zerknęły, od razu się przyznawała. Z wiekiem coraz więcej dzieci zaprzeczało, a skłonność do kłamstwa wiązała się z poziomem funkcji wykonawczych, niezależnie od wieku [2].

Jeszcze mocniej pokazało to badanie z Chin. Trzylatki, które w eksperymencie nie kłamały, przeszły krótki trening rozumienia cudzych myśli i przekonań. Po nim zaczęły konsekwentnie oszukiwać w grze, a efekt utrzymywał się ponad miesiąc. Dzieci z grupy porównawczej, które ćwiczyły coś innego, kłamały wyraźnie rzadziej [3]. Wniosek nie brzmi „kłamstwo jest dobre”. Brzmi: pierwsze kłamstwa pojawiają się, bo dziecko zaczyna rozumieć, co dzieje się w głowach innych ludzi. Ta sama umiejętność jest potem potrzebna do empatii, współpracy i przyjaźni.

Jak kłamstwo zmienia się z wiekiem?

Przegląd badań Talwar i Crossman opisuje kłamstwo w dzieciństwie jako zachowanie typowe, które z wiekiem zmienia formę [4]. W uproszczeniu wygląda to tak:

• 2–3 lata. Proste zaprzeczenia: „nie ja”, „nie ruszałem”. Dziecko chroni się przed nieprzyjemnymi skutkami, ale jeszcze nie umie podtrzymać wersji. Często samo się zdradza, bo po chwili opowiada, jak było.
• 4–6 lat. Kłamstw jest więcej i są sprawniejsze. Dziecko coraz lepiej przewiduje, co dorosły wie, a czego nie. Wciąż jednak gubi się w szczegółach, gdy dopytać, jak było.
• 7 lat i więcej. Dziecko potrafi utrzymać spójną wersję przy dalszych pytaniach. W badaniach zdolność do podtrzymania kłamstwa wiązała się z bardziej złożonym rozumieniem cudzych przekonań [1]. Pojawiają się też kłamstwa grzecznościowe: „bardzo mi się podoba” o nietrafionym prezencie.

Z wiekiem rośnie więc nie tylko umiejętność kłamania, ale i rozumienie, kiedy kłamstwo komuś szkodzi, a kiedy chroni czyjeś uczucia. Dziecko uczy się tych reguł w rodzinie i w grupie rówieśniczej, obserwując, jak zachowują się dorośli.

Fantazja, pomyłka czy kłamstwo?

Nie każde nieprawdziwe zdanie małego dziecka jest kłamstwem. Warto odróżnić trzy sytuacje:

• Fantazja i zabawa. Czterolatek opowiada, że w nocy odwiedził go smok. Granica między tym, co wyobrażone, a tym, co prawdziwe, jest w tym wieku jeszcze płynna. To nie oszukiwanie, tylko wyobraźnia. Wystarczy wejść w opowieść albo zapytać: „to prawdziwy smok czy taki z wyobraźni?”.
• Pomyłka i luka w pamięci. Pięciolatek naprawdę nie pamięta, czy umył zęby. Małe dzieci łatwo mylą to, co zrobiły, z tym, co miały zrobić.
• Kłamstwo. Dziecko wie, jak było, i świadomie mówi inaczej, zwykle po to, żeby uniknąć kary, dostać coś, czego chce, albo nie sprawić komuś przykrości.

Rozróżnienie ma znaczenie dla reakcji. Na fantazję nie reaguje się upomnieniem. Na kłamstwo reaguje się spokojnie, ale wyraźnie.

Jak reagować, gdy dziecko kłamie?

Tu badania dają kilka konkretnych wskazówek, czasem wbrew intuicji.

Surowa kara nie uczy mówienia prawdy. W badaniu z udziałem 372 dzieci w wieku 4–8 lat sprawdzano, co skłania dzieci do przyznania się do przewinienia. Dzieci, którym powiedziano, że dorosły ucieszy się z prawdy, częściej mówiły prawdę niż dzieci, którym nic nie powiedziano. Gdy jednak do zachęty dołączało się oczekiwanie kary, efekt słabł [5]. Dziecko, które spodziewa się kary, ma po prostu silny powód, żeby kłamać dalej.

Liczy się, co mówią opowieści. W innym eksperymencie dzieciom w wieku 3–7 lat czytano klasyczne bajki o kłamstwie. Historie o Pinokiu i o chłopcu, który wołał „wilk!”, nie zmniejszyły kłamania. Zadziałała dopiero opowieść, w której uczciwość spotyka się z pochwałą. Gdy tę samą opowieść przerobiono tak, by mówiła o karze za kłamstwo, efekt zniknął [6]. Dzieci lepiej uczą się z tego, co dobrego daje prawda, niż z tego, co złego spotyka kłamców.

W praktyce domowej przekłada się to na kilka prostych zasad:

• Nie zastawiać pułapek. Pytanie „kto rozlał sok?”, gdy odpowiedź jest oczywista, zaprasza do kłamstwa. Lepiej powiedzieć wprost: „Widzę, że sok się rozlał. Weź ścierkę, posprzątamy razem”.
• Oddzielić przyznanie się od konsekwencji. „Dziękuję, że powiedziałeś prawdę” warto powiedzieć zanim padnie cokolwiek o naprawieniu szkody. Konsekwencja może zostać, ale samo przyznanie się nie powinno jej powiększać.
• Mówić o prawdzie, a nie o kłamcy. Etykieta „kłamczuch” utrwala obraz siebie, który dziecko łatwo przejmuje. Lepiej nazwać zachowanie: „To, co powiedziałaś, nie było prawdą”.
• Pokazywać, że prawda jest bezpieczna. Spokojna reakcja na trudną wiadomość (zbity kubek, uwaga od nauczycielki) uczy, że do rodzica można przyjść z każdą sprawą.
• Uważać na własne drobne kłamstwa. „Powiedz, że mnie nie ma” przy telefonie to dla dziecka czytelna lekcja, że kłamstwo bywa wygodne.
• Dopasować oczekiwania do wieku. Od trzylatka trudno oczekiwać, że zawsze powie prawdę wbrew sobie. Od dziewięciolatka można już oczekiwać więcej i więcej z nim rozmawiać o tym, dlaczego prawda jest ważna.

Kiedy kłamstwo jest sygnałem trudności?

Talwar i Crossman zwracają uwagę, że kłamstwo staje się problemem, gdy jest częste, utrwalone i trwa w wieku szkolnym. Uporczywe poleganie na kłamstwie w środkowym dzieciństwie może wiązać się ze słabszą samoregulacją i trudnościami w zachowaniu, a z czasem psuje relacje i zaufanie [4]. Same kłamstwa rzadko są jednak sednem sprawy. Częściej są sposobem radzenia sobie z czymś innym.

Rozmowę z psychologiem warto rozważyć, gdy:

• dziecko w wieku szkolnym kłamie niemal codziennie, także w drobnych sprawach, w których nic mu nie grozi,
• kłamstwom towarzyszą inne trudności: kradzieże, agresja, łamanie zasad w szkole i w domu,
• dziecko kłamie, bo bardzo boi się reakcji dorosłych, na przykład ukrywa oceny albo uwagi z ostrym lękiem,
• kłamstwa mogą ukrywać coś poważniejszego: dokuczanie ze strony rówieśników, trudności w nauce, coś, czego dziecko się wstydzi,
• dziecko nie okazuje żadnego dyskomfortu, gdy kłamstwo wyjdzie na jaw, i powtarza je mimo rozmów,
• w rodzinie rośnie napięcie, a rozmowy o prawdzie kończą się kłótnią.

Na konsultacji psycholog rozmawia z rodzicem i z dzieckiem, sprawdza, w jakich sytuacjach kłamstwa się pojawiają i czemu służą. Czasem wystarczy kilka zmian w domowych reakcjach. Czasem okazuje się, że kłamstwo jest objawem lęku, kłopotów z koncentracją i organizacją albo trudności w relacjach z rówieśnikami, i wtedy wsparcie dotyczy właśnie tego.

Jak wygląda konsultacja w Synaptio?

Pierwszym krokiem może być bezpłatna konsultacja wstępna: 20 minut online, w czasie których psycholog wysłucha, co się dzieje, i podpowie, czy i jaka forma pomocy ma sens. Pełna konsultacja psychologiczna trwa 50 minut i kosztuje 240 zł. Rezerwacja i płatność odbywają się online.

Więcej o pracy z dziećmi w różnym wieku zawierają strony psycholog dla przedszkolaka i psycholog dla ucznia. Rodzice, którzy chcą przede wszystkim porozmawiać o własnych reakcjach i domowych zasadach, znajdą opis na stronie wsparcie dla rodziców.

Najczęstsze pytania rodziców