TUS dla dzieci z ADHD – co dziecko ćwiczy i jak przenieść to do szkoły

Dlaczego dziecku z ADHD trudno w relacjach z rówieśnikami?

Trudności w kontaktach z rówieśnikami są przy ADHD częste i dobrze opisane. Wynikają wprost z tego, jak działa uwaga i kontrola impulsów: dziecko wtrąca się do rozmowy, zmienia zasady w trakcie zabawy, nie czeka na swoją kolej, reaguje mocno na drobne przykrości [1]. Dzieje się to szybciej, niż zdąży pomyśleć.

Rówieśnicy reagują na to po swojemu. Nie zapraszają do gry, wybierają do drużyny na końcu, czasem dokuczają. Dziecko ma potem mniej okazji, żeby ćwiczyć zabawę z innymi, i koło się zamyka [1]. Dotyczy to także dziewczynek z ADHD, u których trudności bywają mniej widoczne, bo rzadziej są głośne: przegląd badań nad dziewczynkami opisuje te same obszary, czyli mniej stałych przyjaźni, częstsze odrzucenie w grupie i dokuczanie [2].

Ważne rozróżnienie: dziecko z ADHD zwykle wie, co należy zrobić. Zapytane po fakcie, powie, że trzeba było poczekać. Kłopot leży w zastosowaniu tej wiedzy w chwili, gdy emocje są duże, a sytuacja dzieje się szybko. Dlatego pogadanka o zasadach rzadko wystarcza, a ćwiczenie w prawdziwej grupie daje coś, czego nie da rozmowa w domu.

Po czym poznać, że dziecko potrzebuje wsparcia w relacjach?

Każde dziecko czasem się kłóci, bywa pominięte w zabawie i wraca ze szkoły rozżalone. O wsparciu warto pomyśleć, gdy takie sytuacje się powtarzają i zaczynają wpływać na to, jak dziecko czuje się w szkole. Sygnały, które rodzice opisują najczęściej:

• Dziecko mówi, że „nikt się z nim nie bawi” albo że nie ma z kim usiąść na przerwie.
• Rzadko dostaje zaproszenia na urodziny i do wspólnej zabawy po lekcjach.
• Zabawy z innymi dziećmi szybko kończą się kłótnią, płaczem albo trzaśnięciem drzwiami.
• Nauczyciel zgłasza, że dziecko przerywa, wtrąca się albo nie potrafi pracować w parze.
• Dziecko przegrywa bardzo emocjonalnie i woli nie grać, niż ryzykować porażkę.
• Coraz częściej nie chce iść do szkoły, a po powrocie jest rozdrażnione albo zamknięte w sobie.

Żaden z tych sygnałów sam w sobie niczego nie przesądza. Jeśli jednak pojawia się kilka naraz i trwają dłużej niż kilka tygodni, warto porozmawiać z psychologiem.

Dlaczego nawet jedna przyjaźń w klasie ma znaczenie?

Badanie, w którym przez cały rok szkolny obserwowano 558 uczniów klas 0–5, pokazało, że wyższe nasilenie objawów ADHD wiązało się na początku roku z mniejszą liczbą wzajemnych przyjaźni w klasie. Jednocześnie dzieci z objawami ADHD, które miały w klasie przyjaciół odwzajemniających tę relację, były chronione przed pogarszaniem się relacji z rówieśnikami w kolejnych miesiącach [3].

Dla rodzica to dobra wiadomość: nie chodzi o to, żeby dziecko było lubiane przez całą klasę. Jedna czy dwie stałe, wzajemne przyjaźnie to już dużo. Dlatego na zajęciach TUS tyle miejsca zajmuje to, co pomaga przyjaźń zbudować i utrzymać: zaczęcie rozmowy, wspólna zabawa, dotrzymywanie umowy i godzenie się po sprzeczce.

Jak wspierać dziecko w domu między spotkaniami?

Kilka prostych rzeczy, które rodzice stosują najczęściej:

• Krótko i konkretnie. Zamiast „musisz być grzeczniejszy dla kolegów” lepiej działa jedno konkretne zdanie: „Zanim odpowiesz, policz do trzech”.
• Zauważanie udanych prób. Dziecko z ADHD słyszy w ciągu dnia dużo uwag. Docenienie jednej udanej sytuacji, na przykład „poczekałeś, aż brat skończy mówić”, często znaczy dla niego więcej niż długie tłumaczenie.
• Małe spotkania z jednym kolegą. Krótka zabawa z jednym dzieckiem w spokojnych warunkach to dobre miejsce, żeby przećwiczyć to, co działa na zajęciach.
• Rozmowa po trudnej sytuacji, nie w jej trakcie. W chwili dużych emocji dziecko niewiele przyjmie. Na spokojnie łatwiej razem zastanowić się, co można zrobić następnym razem.

Czym jest TUS i jak wyglądają zajęcia?

Trening Umiejętności Społecznych to zajęcia w małej, stałej grupie dzieci w podobnym wieku, prowadzone przez psychologa przygotowanego do pracy z grupą. Każde spotkanie ma ustaloną strukturę: krótkie przypomnienie, ćwiczenie jednej umiejętności, zabawa lub zadanie, w którym tę umiejętność trzeba zastosować, i omówienie, co się udało.

Metody są praktyczne:

• Pokaz. Prowadzący pokazuje, jak wygląda dana umiejętność, na przykład dołączenie do zabawy, która już trwa.
• Odgrywanie scenek. Dzieci ćwiczą sytuacje z życia: przerwa, praca w parze na lekcji, przegrana w grze.
• Informacja zwrotna od razu. Krótko i konkretnie: co zadziałało, co można zrobić inaczej następnym razem.
• Zabawa z rówieśnikami. Ćwiczona umiejętność od razu trafia do gry z innymi dziećmi, a nie zostaje na poziomie teorii.

Dla dziecka to przede wszystkim czas spędzony z rówieśnikami, w grupie, w której nikt nie jest „tym, który przeszkadza”. Atmosfera jest spokojna, zasady są stałe i jasne, a błąd jest częścią ćwiczenia, nie powodem do wstydu.

Co ćwiczy dziecko z ADHD na zajęciach TUS?

Program dobiera się do wieku i do tego, z czym przychodzą dzieci w danej grupie. Przy ADHD najczęściej wracają te obszary:

• Czekanie na swoją kolej w rozmowie, w grze i przy zadaniu w parze.
• Słuchanie do końca, zanim się odpowie, i zadawanie pytań zamiast przerywania.
• Dołączanie do zabawy, która już trwa, bez przejmowania jej i zmieniania zasad.
• Przegrywanie i porażka: co zrobić z emocjami, gdy gra nie idzie po naszej myśli.
• Rozwiązywanie sporów słowami, zanim dojdzie do kłótni albo przepychanki.
• Zatrzymanie się w chwili złości: krótki sposób na pauzę, zanim padnie przykre słowo.
• Współpraca w zespole: podział ról, ustępowanie, docenianie pomysłu kolegi.

Każdą z tych umiejętności ćwiczy się wiele razy, w różnych zabawach i w różnych układach dzieci. Powtarzanie jest celowe: umiejętność przećwiczona wiele razy, w różnych zabawach i z różnymi dziećmi, staje się dziecku bardziej znajoma.

Jak przenieść to, co działa na zajęciach, do szkoły?

Najwięcej dzieje się między spotkaniami, w domu i w szkole. Dlatego warto zadbać o to, co dzieje się poza salą.

• Podsumowanie dla rodziców. Po zakończeniu cyklu rodzice dostają pisemne podsumowanie od prowadzącego: jak dziecko pracowało w grupie, jakie obszary były omawiane i co warto ćwiczyć dalej w domu.
• Wspólny język w domu. Gdy rodzic zna nazwę ćwiczonej umiejętności, na przykład „pauza przed odpowiedzią”, łatwiej mu przypomnieć o niej w zwykłej sytuacji przy obiedzie czy na placu zabaw, bez długich tłumaczeń.
• Rozmowa z wychowawcą. Krótka informacja dla nauczyciela, nad czym dziecko pracuje, pozwala zauważać i nazywać udane próby w klasie. Dla dziecka z ADHD, które w szkole słyszy dużo uwag, docenienie konkretnego zachowania ma duże znaczenie.
• Regularność. Grupa spotyka się co tydzień przez 12 tygodni. Stałe miejsce i ten sam skład pomagają dziecku poczuć się pewnie i wracać do ćwiczonych umiejętności.

Czy TUS zastępuje diagnozę albo inne formy pomocy?

Nie. TUS to zajęcia grupowe skupione na relacjach z rówieśnikami. Nie zastępują diagnozy ADHD ani pracy z dzieckiem i rodziną, jeśli jest potrzebna. Do grupy trafiają dzieci z rozpoznaniem i bez niego. Jeśli diagnozy jeszcze nie było, a trudności z uwagą i impulsywnością są wyraźne, warto zacząć od diagnozy ADHD albo od pierwszej konsultacji z psychologiem, który pomoże ustalić kolejność kroków.

Od jakiego wieku jest TUS i jak dobiera się grupę?

W Synaptio grupy TUS są dobierane wiekiem i poziomem funkcjonowania: 3–4 lata, 5–7 lat, 8–10 lat, 11–14 lat oraz 15–17 lat. Dzieci z ADHD w wieku szkolnym trafiają najczęściej do grup 5–7 lat, 8–10 lat i 11–14 lat.

Udział w grupie poprzedza konsultacja doboru grupy (50 minut, 180 zł). Psycholog poznaje dziecko, rozmawia z rodzicem i sprawdza, która grupa będzie najlepszym miejscem. Dobór ma znaczenie: dobrze zestawiona grupa to taka, w której dzieci są na podobnym etapie i mogą się od siebie uczyć.

Ile trwa i ile kosztuje TUS w Synaptio?

• Grupa: 4–6 dzieci w podobnym wieku, stały skład przez cały cykl.
• Cykl: 12 spotkań po 60 minut, raz w tygodniu.
• Cena: 1680 zł za cały cykl; wcześniej konsultacja doboru grupy, 180 zł.
• Miejsce: Synaptio, ul. Henryka Wieniawskiego 60, Kraków.

Więcej o samym treningu, w tym o tym, dla jakich dzieci jest najlepszy, opisuje tekst TUS — dla kogo jest i czego się spodziewać. Terminy najbliższych grup i zapis są na stronie Trening Umiejętności Społecznych w Krakowie.

Najczęstsze pytania rodziców